Пишува:
Александар Трајановски
Институт за национална историја-Скопје
По Втората светска војна, на Првиот црковно-народен собор одржан во Скопје на 3-4 март 1945 година, учесниците од 300 делегати, главно македонско свештенство, донесоа одлука за обновување на Светиклиментовата Охридска Архиепископија како Македонска православна црква. Но, поради живеењето во југословенската федерација, оваа желба била попречена од некои српски радикални епископи.
За брзо решавање на македонското црковно прашање, на 23 јули 1958 година е свикан проширен Црковен пленум или Иницијативен одбор за организација на Македонска православна црква. На чело на ова движење стоеше умереното автономистичко крило на МПЦ, во прв ред свештеникот Нестор Поповски. Поднесоа извештај за начинот и фазите низ кои поминало прашањето за решавање на Македонската црква. Меѓу другото, на Пленумот беше разгледана и одлуката на Светиот синод (САС) на СПЦ од 10 јуни 1958 година, во врска со прашањето за создавање самостојна црква во Македонија, поднесена од Иницијативниот одбор за организирање на Македонската православна црква. Потоа беа разгледани записниците бр. 1702 и 445 од 5 јули 1958 година на САС на СПЦ, со кои Светиот синод на СПЦ даде дозвола за организирање самостојна помесна православна црква во Македонија. Нивниот записник ги содржеше следните одредби:
1. да ја признае Неговата Светост српскиот патријар г.г. Викентиј (Проданов) за управител на испразнетите три епархии во НР Македонија, под услов управата да не одржува повеќе од две интервални седници на Светиот синод на СПЦ, и
2. до Светиот синод на СПЦ да се подели поширок список на кандидати за избор на епископи, староседелци кои истовремено ќе се избираат за епископи на трите епархии.
Прв кандидат за епископ на Македонија бил титуларниот епископ на српската паријарија, епископот Доситеј (Стојковски). Други кандидати за македонски епископи биле Никола Трајковски (епископ Климент) и Томо Димовски (епископ Наум).
Откако горенаведените двајца кандидати се согласиле да се жртвуваат и да станат монаси, а потоа и епископи, морале да примат таканаречена мала слава во манастирот „Света Богородица“ во с. Побожје. Откако влегле во монашкото братство, ја завршиле монашката служба во престој таму и до 4 октомври 1958 година „биле изложени на епиклеза“ во црквата „Св. Никола” Геракомија во Охрид.
На 4 октомври 1958 година, во присуство на 219 делегати, во Охрид се одржа Вториот црковно-народен собор. Во неделата на 5 октомври 1958 година во соборниот храм „Св. Софија“, се одржа света архиепископска литургија на која беше поставен првиот архиепископ г.г. Доситеј за поглавар на возобновената Охридска архиепископија како Македонска православна црква.
По овој настан архиепископот Доситеј испрати писмо до српскиот патријарх Герман (Ѓориќ, 1958-1978) дека на Вториот црковно-народен собор во Охрид е донесена одлука тој (српскиот патријарх) да биде избран и прифатен да биде врховниот поглавар на возобновената Охридска архиепископија како Македонска православна црква и дека МПЦ останува во канонско единство со СПЦ.
По повод оваа промена, а за радост на верниците на МПЦ, СПЦ за прв пат од 1945 година донесе позитивна одлука за македонското црковно прашање. Имено, Светиот синод на СПЦ на својата редовна јунска седница донесе позитивна одлука дека се согласува со одлуката донесена на Вториот македонски црковно-народен собор во 1958 година, во која се вели:
„Светиот епископски собор заклучи: Скопската, Охридската, Битолската и Злетовско-Струмичката епархија на Црковно-народниот собор одржан на 4-6 октомври 1958 година во Охрид, беа одделени во самостојна Македонска православна црква, со која раководи Устав усвоен на овој Собор и понатаму останува во канонско единство со СПЦ преку нејзиниот поглавар, Неговата Светост Патријархот на СПЦ“. Она што е особено важно за МПЦ е забележано во точка VI од Светиот синод на СПЦ во заклучокот во кој накратко се вели: „Оваа одлука ги заменува одредбите од Уставот на СПЦ кои се однесуваат на епархиите и епископите на територијата на Народна Република Македонија.“ Всушност, беше дадено канонско ослободување на македонските епархии во Вардарска Македонија, со кое возобновената Охридска архиепископија како Македонска православна црква стана независна црковна институција на чело со свој водач и управувана според нејзиниот усвоен Устав.
За да се обезбеди целосна независност на МПЦ, требаше да бидат избрани и осветени двајца македонски владици, кои заедно со Архиепископот ќе раководат со Светиот синод на Македонската црква и соодветно на тоа да се пополнат празните места во наведените македонски епархии. Така, при посетата на патријархот Герман на НР Македонија на 19 јули 1959 година, во негово присуство и во присуство на епископот бачки Никанор и архиепископот охридски Доситеј на 26 јули 1959 година, во црквата „Св. Никола“ во Штип, е хиротонисан Наум за нов владика злетовски и струмички.
На 25 мај 1962 година, во придружба на Патријархот „Српски и Македонски“ г.г. Герман, високата црковна делегација на РПЦ и СПЦ, со заедничка служба на свештенството на МПЦ на чело со архиепископот Доситеј, одржа заедничка литургија во чест на св. Кирил и Методиј во црквата „Света Богородица“ Каменско во Охрид. На некој начин овој црковен чин со празничната литургија на поглаварите на РПЦ, СПЦ и МПЦ и нивното придружувано свештенство значеше своевидно признавање на автокефалниот статус на МПЦ.
Во периодот од 1958 до 1966 година, Светиот синод на МПЦ со нетрпение го очекуваше моментот кога СПЦ ќе ја претстави МПЦ пред другите помесни православни цркви како автокефална црква. Чекајќи го одговорот, но и подготвувајќи се за целосна еманципација од СПЦ, во пролетта 1966 година Светиот синод на МПЦ ги ракоположи новите кандидати за епископи со монашкото име Методиј (Ѓорѓи Попоски, 1914-1976) за епископ Велички и Кирил (Никола Поповски, 1934-2013) за епископ Тивериополски.
Но, по 1962 година односите меѓу СПЦ и МПЦ се заладија и се влошија. По совет на Атинската Архиепископија и Вселенскиот Патријарх (Атинагора) упатени до српскиот патријарх Герман, поради реакцијата на одредени српски реакционерни епископи, СПЦ ја прекина натамошната поддршка на автокефалниот статус на Македонската православна црква, барајќи епархиите на Народна Република Македонија да бидат вратени под јурисдикција на Српската православна црква, како што беше од 1922 до 1941 година.
Затоа МПЦ побрза со подготовките пред 200-годишниот јубилеј од неканонското укинување со султанска повелба (берат) на поранешната Светиклиментова Охридска Архиепископија (1767-1967). На Третиот црковен и народен собор на 17-18 јули 1967 година во Охрид Македонската православна црква беше прогласена за самостојна-автокефална црква.
По возобновувањето на автокефалноста на МПЦ, Црквата дополнително растеше, како во земјата, така и меѓу македонските иселеници во европските и прекуокеанските земји. Црквите и манастирите се градеа со голем ентузијазам во земјата, а и меѓу македонската емиграција. За потребите на Црквата основана е Гимназијата Богослов (1967) и Православниот богословски факултет (1977), кои го носат името на патронот на црквата „Свети Климент Охридски“. Бидејќи количествата на Светото миро беа намалени, Светиот синод на МПЦ подготви и освети ново свето миро во април 1971 година во црквата „Свети Димитриј“. Тоа постојано се повторуваше според потребите на Црквата.
По возобновувањето на автокефалноста на Светиклиментовата Охридска Архиепископија како Македонска Православна Црква, особено кога е додадено името (на 12 декември 2009 г.) – Охридска архиепископија (МПЦ-ОА), постои и живее веќе 55 години. Иако (заедно со уште седум други православни цркви) сè уште не е призната од другите помесни цркви како автокефална црква, таа работи и живее свој, самостоен црковен живот.
Денес МПЦ-ОА се разграни во 12 епархии со над 40 епископски викаријати и над 500 парохии, со приближно 2.000 активни цркви и манастири и повеќе од сто монаси и монахињи во монашкото братство и сестринство кои живеат и кои работат во земјата и странство.
Во Републиката се осум епархии: Скопска епархија со седиште во Скопје, чиј епископ е Архиепископот Охридски и Македонски и Митрополит скопски г.г. Стефан; Преспанско-пелагониска епархија, со седиште во Битола, на чело со митрополитот г. Петар; Брегалничката епархија во Штип, на чело со митрополитот Иларион; Дебарско-кичевска епархија со седиште во Охрид, предводена од митрополитот Тимотеј; Струмичка епархија, на чело со митрополитот Наум, со седиште во Струмица; Повардарската епархија со седиште во Велес, на чело со митрополитот Агатангел; Тетовско-гостиварската епархија со седиште во Тетово на чело со митрополитот Јосиф и Кумановско-осоговската епархија со седиште во Куманово на чело со митрополитот Јосиф.
Надвор од границите на Република Македонија, во прекуокеански и во европските земји постојат четири македонски епархии: Американско-канадската епархија, на чело со митрополитот Методиј, со седиште во Торонто; Австралиска и Новозеландска епархија, на чело со администраторот, митрополитот Петар, со седиште во Мелбурн; Австралиско-сиднејската епархија, на чело со нејзиниот администратор митрополитот Тимотеј, со седиште во Сиднеј; Европската епархија, на чело со митрополитот Пимен, со седиште во Малме, Шведска.
